Nexhmije Hoxha: Kadri Hazbiu i tha Mehmetit të vriste veten

0
1203

Më vjen keq që shumë gjëra mbetën jashtë, si Greqia. Mund të thosha edhe disa gjëra që i kemi trajtuar jo mirë, që nuk na dolën mirë. Çështja e dënimeve, çështja pse janë bërë, pse kanë ndodhur këto gjëra. Nuk jemi vetëm ne në faj, se këtu në mënyrë të qëllimshme përqendrohet tërë lufta kundër nesh lidhur me njerëzit që janë dënuar, duke bërë heronj ata dhe duke ulur partizanët dhe komandantët tanë. Se i zhvarrosën komandantët dhe Enverin në krye, por edhe gjithë të tjerët, duke ngritur këta që kanë luftuar kundër Shqipërisë. Kuislingët i ka dënuar gjithë bota perëndimore demokratike. Në Francë dhe ai Peteni ishte heroi i Vatërlosë, por u dënua me vdekje. Ne i kemi dënuar ata, të tjerë që nuk ishin dakord mirë, kishin marrë përsipër të pranonin se ishin të asaj pikëpamje, p.sh. të Ballit Kombëtar. Kur u bë Konferenca e Parisit, delegati i Greqisë, dokumentet i kishte nga Mustafa Kruja, nga një shqiptar. Me ato na luftoi dhe këta që kanë ardhur janë bijtë e tyre. Përveç kësaj, një masë e madhe, 5-6 mijë veta thonë, janë të tëra artificiale, sepse vetë këta në 20 vjet nuk e kanë zgjidhur problemin e të përndjekurve, po bashkohen tani me opozitën ata. Opozita që do vota u premton të përndjekurve politikë që nuk janë politikë. Janë ata ordinerët që janë dënuar edhe për vjedhje të lopës atje në fshat, ku di unë, ose që ka vrarë, siç po ngjasin tani. Në 50 vjet nuk janë vrarë kaq njerëz sa janë vrarë gjatë 20 vjetëve, nuk janë vrarë jo. Do shihet nga historianët kjo.

Pas një heshtjeje të gjatë publike, mbrëmë ishte ekskluzivisht në “Albanian Screen” një prej personaliteteve më të forta dhe dëshmitarëve kyç të historisë 50-vjeçare të Shqipërisë. Nexhmije Hoxha u rrëfye përballë politologut dhe analistit të njohur amerikan, Janush Bugajski, duke folur për debatet e pambyllura dhe të vërtetat e pathëna. Në “BUGAJSKI HOUR” vjen kjo intervistë ekskluzive…

Dua ta nis duke ju pyetur… Teksa hedh vështrimin prapa, përpara kohës së luftës, kur ishit ende e re, çfarë ju tërhoqi në veçanti te marksizëm-leninizmi si në aspektin ideologjik, ashtu dhe në atë politik? Si u angazhuat aq thellë në fazat e para të lëvizjes komuniste shqiptare?
Së pari desha t’ju falënderoj për vizitën që më bëtë në shtëpi dhe veçanërisht për intervistën që më propozuat. Është një nder për mua që të komunikoj me ju dhe faleminderit për fjalët e mira që thatë. Tema ishte shumë e gjerë, kërkesat tuaja ishin shumë të gjera. Unë do të mundohem t’i përmbledh në disa pika dhe ju do më ndihmonit të më ndërprisnit dhe të jap ato që ju interesojnë veçanërisht juve. Kam parasysh që kam dhe gjëra që ju interesojnë juve dhe që i interesojnë edhe publikut që do të na shohë këtu në Shqipëri, por duke marrë parasysh edhe publikun nga vini juve. Lidhur me këtë do ta filloja me Luftën Nacional-Çlirimtare, siç i themi neve, ose lufta partizane, siç i thatë juve. Kjo është e para që na nxiti më shumë që të marrim pjesë në këtë lëvizje të madhe antifashiste. Përsa i përket jetës sime, do të flas më vonë, ndaj do të filloj me rolin e Luftës Nacional-Çlirimtare, partizane. Populli shqiptar, është e njohur që gjithmonë ka luftuar për liri, pavarësi në shekuj, historikisht. Por, gjithnjë kjo luftë ka qenë me çeta të vogla, me komandantë të njohurë, ose me kapedanë që luftonin kundër Perandorisë Otomane. Kurse Lufta Nacional-Çlirimtare qe një luftë e madhe, qe një luftë e lavdishme dhe ajo dallon shumë nga e kaluara, se për herë të parë kjo luftë u shtri shumë në territorin e Shqipërisë. Për herë të parë pjesëmarrja e popullsisë ishte në mënyrë krejt masive. Për herë të parë në Shqipëri u njohën demonstratat masive. Këtu luajtën rol shumë studentët, rinia. Kur them studentët, nuk janë universitarë, se Shqipëria në atë kohë nuk kishte universitete, por nxënësit e shkollave të mesme. Kishim gjimnaz në Tiranë, atë të djemve, Institutin e Vajzave me 800 veta, ishte Teknikja amerikane, pastaj dhe në vende të tjera; në Korçë ishte Liceu Francez; në Shkodër kishte gjimnaz; në Elbasan pedagogjike. Domethënë studentët bëheshin disa mijëra veta, prandaj qytetet njohën demonstratat kundër okupacionit fashist, në fillim atë italian, pastaj dhe më vonë. Një gjë tjetër e re ishte se gjithnjë luftërat çlirimtare, të paktën në Shqipëri, janë bërë nga fshati në qytet. Zbrisnin çeta të vogla, sado që të ishin, për të çliruar atë zonë, përfundimisht apo përkohësisht. Kurse për herë të parë, qyteti ngjitej në male dhe, siç thashë, këto ishin disa mijëra. Me këtë bëhet një përmbysje e tërë jo vetëm në atë kohë lidhur me luftën, se rinia mëson se si luftohet, kupton dhe ndërgjegjësohet më mirë në këtë drejtim, por edhe çon në hapjen e rrugës së emancipimit të të gjithë shoqërisë shqiptare dhe qe me të vërtetë një emancipim. Në kohën kur filloi lufta, Mbreti Zog, ose në regjimin e Mbretit Zog, kishte gjithsej 630 intelektualë me arsim të lartë. Ju mendoni tani që gjithë këta mijëra, se janë aq, pasi siç thashë, vetëm Instituti Femëror kishte 800 vajza që dilnin mësuese. Ishin hapat e parë që u bënë për të ndryshuar shoqërinë shqiptare.
Më falni që po ju ndërpres, por nga biseda juaj kuptova se gratë kanë luajtur një rol të konsiderueshëm gjatë lëvizjes guerile. Kjo theu traditat e shoqërisë patriarkale dhe tradicionale. Cili ishte roli i grave në lëvizjen partizane?

Nga eksperienca ime, por që nuk është e vetme, kjo eksperiencë, në kohën që u bë lufta, në vitet 1940 në Shqipëri kishte shumë fanatizëm lidhur me gruan. P.sh., nëna ime dilte me çarçaf dhe me perçe. Unë jam nga një zonë verilindore, nga Dibra, që tani bën pjesë në Maqedoni. Erdhëm këtu në Tiranë që në 1928-n si refugjatë, sepse në Manastir, ku kam lindur, nuk kishte shkollë. Unë u bëra 7 vjeçe dhe familja ishte në vështirësi ekonomike se ishin pesë vëllezër, familje patriarkale. U shpërndanë vëllezërit ca këtu në Shqipëri, ca në Turqi. Pra, erdhëm këtu për dy arsye: për çështje ekonomike dhe për shkollë. Unë fillova shkollën e parë fillore këtu. Tani, merreni me mend, kur mbarova shkollën fillore – ishte fati i shumë vajzave ky – nëna ime mendonte: Mjaft, kaq. D.m.th. duhej dhe unë të vija çarçafin që kish mbetur nga sundimi otoman në disa zona, në qytete. Është zona verilindore, Shkodra, Shqipëria e Mesme, por qytetet, se në Shqipërinë e Mesme fshataret dhe kudo në Shqipëri nuk kanë vënë kurrë çarçaf… Dhe Kavaja disa vende. Kur erdhëm ne pastaj, këto i digjnim me ceremonira, derisa u zhduk. Me luftën time personale, se e doja shkollën, por më ndihmoi dhe mësuesja. Babai im ishte deri diku pak më liberal se ishte lidhur me grupet atje në Manastir për gjuhën shqipe. Ai i kishte mësuar edhe nënës të lexojë dhe atëherë ishte diçka e madhe që burri të merrej me gruan. Kështu unë fitova dhe ndoqa Institutin Femëror, “Nana Mbretëreshë” quhej atëherë, 8 vjet. Ne kishim profesorë shumë të mirë, të tërë të përgatitur jashtë, në Stamboll, në Vjenë, në Itali. Shkolla ishte shumë e fortë, me gjuhë të huaja dhe të tjera. Unë që në 1936-n jam marrë me lëvizjen revolucionare, se kjo shtypje në familje, ose që shikoja te vajzat e reja, ndikoi tek unë. Isha tip i tillë që lexoja shumë, dëgjoja shumë, por edhe vuaja vuajtjen e grave dhe të vajzave, se unë fitova, por ato ishin të tëra në shtëpi. Takoheshim, rrinim bashkë. Që në 1936-n unë kam shkruar dhe në shtyp. Ka dalë që unë e kam shpallur se do të vijë një ditë që ne do ta kalojmë këtë gjë dhe duhet ta kalojmë. Jam njohur me Qemal Stafën, me lëvizjen komuniste, jam përfshirë në këto grupet komuniste që në 1937-n. Pastaj, natyrisht, unë u përfshiva në lëvizjen e rinisë antifashiste, u zgjodha në Komitetin Qendror të kësaj lëvizjeje ku sekretar politik ka qenë Qemal Stafa, i cili ishte një i ri i shkëlqyer, 19 vjeç. Ishte i dalluar në burgje. Për fat të keq, shoku i afërt i Enverit, gjashtë muaj pas themelimit të Partisë, u rrethua në një bazë, që ishte si ilegale, dhe u vra. Pra, unë u lidha që në vitin 1936 – më bën përshtypje jeta e brendshme – isha lidhur me këta të Botës së Re, që nxirrnin revistën “Migjeni”. Ishin dy-tri gra aty të njohura me emra, por nuk është nevoja të ndalemi. Ishin më të moshuara, kështu që u lidha me to, bënim një veprimtari dhe lexonim. Do thosha se ne mendonim për Bashkimin Sovjetik, por letërsia vinte nga Perëndimi, nga Franca, se andej vinin studentët, vinin libra. Ndaj lexonim Barbyse, Ibsen, Ibanjez, Dikensin, bile edhe Dostojevskin e Tolstoin, por të përkthyer. Pastaj, pasi plasi Lufta e Dytë Botërore dhe pas themelimit të Partisë Komuniste, ne u angazhuam për në luftë. Unë personalisht si anëtare e Komitetit Qendror të Rinisë kam punuar dy vjet ilegale. Bëra 4 muaj mësuese pasi mbarova Institutin. Nga demonstratat u komprometova. Erdhën të më arrestojnë. Shpëtova. I ika arrestimit, u fsheha dhe qëndrova ilegale për dy vjet. Kam punuar këtu në Tiranë, pastaj 9 muaj dola jashtë, në male.
Dua t’ju ndërpres pak para se të vazhdoni më tej. Partia u themelua në mënyrë të pavarur, apo mos ndoshta Bashkimi Sovjetik dhe jugosllavët luajtën një rol për themelimin e Partisë Komuniste Shqiptare?
Në këtë kohë, që vendi ishte okupuar dhe plasi dhe Lufta e Dytë Botërore, këto grupet tona komuniste ishin nja tre-katër. Unë kam qenë te Grupi i Shkodrës. Enveri ka qenë në Grupin e Korçës. Nuk njiheshim. Jemi njohur pikërisht në këtë mbledhjen e rinisë që kemi bërë. Ata donin të bashkoheshin, por grindeshin me njëri-tjetrin, “jo jam unë i parë”, “jo je ti” e kështu që u kërkua ndihmë nga Jugosllavia që të luante një rol arbitri për të bashkuar komunistët. Ne iu drejtuam Jugosllavisë se mund t’i drejtoheshim edhe Italisë, se kemi pasur mjaft lidhje me komunistët italianë, por e para ata ishin okupatorë në vendin tonë dhe ishte më e vështirë, kurse me Jugosllavinë ne kishim dhe problemin e Kosovës dhe prandaj e gjetëm më të përshtatshme. Kanë ardhur këtu për të ndihmuar në këtë drejtim dy persona: Miladin Popoviç dhe Dushan Mugosha. Miladin Popoviçin e kemi liruar ne vetë, se ka qenë në një kamp këtu. E kishin arrestuar fashistët atje, se ishte sekretar politik në Prishtinë. Në fakt, këtu ka një problematikë të tërë, se ndihma e tyre nuk ia vlejti, se vetëm sa e dëmtoi luftën tonë çlirimtare. Në ç’pikëpamje? Se akuza nga kundërshtarët tanë, nga pala kundërshtare, ishte se Partia Komuniste Shqiptare ishte nën ndikimin e Jugosllavisë, kurse alergjia e gjithë shqiptarëve lidhur me Serbinë është shekullore. Pra nuk ishte gjë e re lidhur me marrëdhëniet, por sidomos me trajtimin që u ka bërë shqiptarëve të Kosovës dhe gjithë shqiptarëve që mbeten në trojet matanë. Kjo tezë ka rënë nga historianët tanë më të përgatitur, por edhe historianë kosovarë. Dhe vetë Gjilasi, që ishte ideologu i dytë i Titos, kur u nda nga Titoja,  sigurisht e ka vërtetuar, e ka deklaruar që nuk është e vërtetë. Por unë mund të them që këto grupe u bashkuan dhe Enveri kishte një rol të veçantë në këtë drejtim. Pse? Sepse ai nuk ishte përzier në asnjë grup në fillim, dhe më pas, pasi u kthye nga Franca, ai ishte profesor në Liceun e Korçës. U lidh me Grupin e Korçës. Kundërshtarët kanë përdorur tezën që Enveri nuk ishte i organizuar, por Grupi i Korçës dhe kryetari i tyre e mori nga rruga se ishte dhe mysliman, se u duhej edhe një mysliman, pasi të gjithë ata të Korçës ishin ortodoksë. Kjo është një tezë shumë banale, ndaj dhe jam e detyruar të them dhe e kam përdorur këtë që: në 15 anëtarët e kësaj mbledhjeje, 3 ishin intelektualët. Ishte një Koço Tashko, më i moshuari, por që aty kishte një vend nderi (të mos jap shumë hollësira). Thoshte jam lidhur me Kominternin edhe kishte ngatërruar shumë grupet dhe kështu u vendos që ai të mos kish të drejtën të zgjidhej dhe u la mënjanë. Dy të tjerët ishin Enveri dhe Qemal Stafa, por Enveri ishte 12 vjet më i moshuar se sa Qemal Stafa dhe kishte një eksperiencë shumë më të gjerë se ai. Qemal Stafa ishte 19-20 vjeç në atë kohë. Enveri kishte një formim të dyanshëm nga një pikëpamje patriotike dhe revolucionare. Vinte nga një familje nga Gjirokastra. Gjyshi i tij ishte pjesëmarrës në Lidhjen e Prizrenit, kurse xhaxhai i tij mori pjesë në mbledhjen e shpalljes së pavarësisë në Vlorë. Kështu, nga familja e kishte këtë edukatë. Gjirokastra, gjithashtu, është në kufi me Greqinë dhe kanë pasur gjithnjë fërkime dhe kontradikta, jo vetëm me propagandën, por edhe me agresione. Dhe thonë që shtëpia e Enverit, që është djegur më 1913-n, është një variant që është djegur nga grekët. Xhaxhai i Enverit ka qenë shumë aktiv, ka qenë kryetar i Bashkisë në Gjirokastër, ka marrë pjesë edhe në çetat me armë dhe një nga iniciatorët e Klubeve Patriotike. Pra, sa ishte në Gjirokastër, në moshën e re, në adoleshenën e tij, Enveri pati një formim patriotik. Më pas shkoi në Liceun e Francës dhe atje filloi edukimi lidhur me principet e Revolucionit Francez, dhe jo vetëm, pasi ai ishte shumë i dashuruar pas historisë, kishte lexuar shumë. Ai u regjistrua në Montpelje. Qëndroi tre vjet, por nuk e ndoqi veçse një vit. Iu ndal edhe bursa që iu dha në lidhje me rezultatet në Liceun e Korçës. Ai e ndërpreu se iu dha botanikë, por ai nuk e donte botanikën, donte histori dhe çështje shoqërore. Kështu që pa interes, ai e la atë. Kjo çështje është përdorur shumë tani: jo Enver Hoxha nuk ka diplomë universiteti, por ai u lidh me të gjitha grupet marksiste në Francë dhe i ndiqte ato vazhdimisht. U regjistrua më vonë në Belgjikë. Një histori tjetër kjo, që prapë e kundërshtoj. U bë konsull në Belgjikë, por nuk e bëri Mbreti Zog. Por, siç është rregulli, bëjnë dhe Konsuj Nderi, dhe ai ishte një aristokrat belg dhe e mori si sekretar Enverin. Atje ai u regjistrua në Fakultetin Juridik. Ndoqi gjithë mitingjet e frontit popullor në ato vite, që bëheshin në Francë. Krijoi lidhje me gazetën “L’Humanite”, me Pol Vajan Kuturie. Kështu që ai e kishte një formim edhe revolucionar, por jo vetëm. Dhe që këtu kish një frymë rinia jonë. Ishte inteligjenca e re që po ngrihej, e vjetra kishte një farë formimi oriental. Dhe kështu, në mbledhjen e parë u mor një vendim i drejtë, që për shkak të grindjeve mes grupeve u vendos që asnjëri të mos zgjidhej kryetar dhe se puna do ta tregonte. Kjo është përdorur se dalin dhe thonë: Ou! Zbulim. Nuk është e vërtetë që Enveri është themelues i Partisë. Por këtë nuk e ka thënë as Enveri, as ne nuk e kemi thënë. Kjo është shkruar nga të tjerët më vonë. Në fakt, ai u dallua nga të tjerët, sepse u la si sekretar për Tiranën kur u bë konferenca. Pse këtu në kryeqytetë Se këtu ishte lëvizja më e gjallë. Enveri jo vetëm që pati atë edukatë që unë thashë, por ai e njihte të gjithë ambientin nacionalist dhe këtë e kishte krijuar edhe nëpërmjet kunatit të tij, burrit të motrës që ishte antizogist i emigruar, por edhe me të emigruarit shqiptarë antizogistë në Francë, ai kishte krijuar një lidhje. Konareja quhej ajo e Parisit. Kështu që filloi punën me ta për të aktivizuar Frontin Nacional-Çlirimtar. Një gjë që desha ta theksoja, kur u formua Partia, më 8 nëntor të 1941-shit, është fakt që në programin apo thirrjen që iu drejtua popullit nuk u vendosën parullat e internacionalizmit proletar, por kryesisht bashkimi i shqiptarëve për çlirimin e atdheut, d.m.th. bashkimi pa idelogji, pa marrë parasysh ideologjinë, fenë dhe krahinën. Në bazë të kësaj u thirr pastaj edhe mbledhja shumë e rëndësishme e Pezës në shtator 1942. Aty morën pjesë shumë nacionalistë, jo shumë, 15 veta ishin gjithsej, ku kam marrë pjesë dhe unë si përfaqësuese e rinisë dhe e gruas. Për historinë e Shqipërisë ishte një fakt që për herë të parë në një mbledhje të tillë me rëndësi historike kombëtare merrte pjesë një grua. Aty ishin të pranishëm edhe politikanë që kishin marrë pjesë edhe në Kongresin e Lushnjes – pjesë e historisë sonë këto – por në Kongresin e Lushnjës u vendos që Tirana të bëhej kryeqytet. Ishin të pranishëm edhe të tjerë, gjysma nacionalistë dhe gjysma shokët tanë: Unë nga rinia, Enveri dhe të tjerë.
Dua t’ju bëj një pyetje, e cila është me interes të veçantë për historianët e rajonit. Mund të na jepni një ide se cilat ishin marrëdhëniet mes Enver Hoxhës e Titosë E thënë ndryshe, mes Partisë Komuniste Shqiptare dhe komunistëve jugosllavë, gjatë periudhës së luftës deri në vitin 1948, deri në prishjen e marrëdhënieve mes dy vendeve?
Në fakt, ne fituam dhe çliruam vendin, por nuk qemë në kushtet që të siguronim pavarësinë e vendit. Në Jaltë, siç e dini, dy të mëdhenjtë e botës, Çërçilli dhe Stalini, si të thuash me një laps të kuq ndanë zonat e influencës, dhe Çërçilli, siç dihet mori Greqinë, kurse Stalini Jugosllavinë. Në këtë mbledhje nuk u përmend Shqipëria fare, por ishte kuptuar që Jugosllavia kishte planifikuar që Shqipërinë ta përfshinte në Federatë, kurse gjithë plani ynë dhe ëndrra jonë ishte – unë nuk e përmenda më parë – por Enveri gjatë luftës bëri aktivitete të veçanta që të përgatitej edhe Kosova, që t’i ngjitej Shqipërisë pas përfundimit të luftës. Ai u mundua shumë se atje ishte gjendje shumë e vështirë, sepse ndërhynë nacionalistët, pranuan prishjen e kufirit, d.m.th. u vunë në kundërshtim me Kartën e Atlantikut. Ne ishim plotësisht dakord me Kartën e Atlantikut lidhur me ato dy çështje të mëdha: e para njëherë vetëvendosja, që ishte e përhershme dhe për këtë janë bërë edhe dy mbledhje, ajo e Bujanit dhe një tjetër. Përsa u përket kufijve, ne thoshim që gjatë luftës nuk na leverdis të prishim kufijtë, sepse duhet të pranojmë që kemi bashkëpunuar me gjermanët. Këshilloheshin shokët komunistë, shumë shkuan andej, u dërguan në Kosovë që të formonin një lëvizje kundër fashizmit, një lëvizje kundër këtij bashkimi artificial dhe të dëmshëm. Në rast se nuk do të pranohej kjo, ose nuk do ta kuptonin këtë, Kosova nuk do të kishte edhe atë pak autonomi që e pati, por do të dënohej shumë rëndë. Kjo e Kosovës është një problem tjetër shumë i gjerë. Tito në fillim mendohesh për këtë, edhe Enveri e dinte që me anën e Federatës Ballkanike që kishte Stalini me Dimitrovin mund të zgjidhej edhe problemi i bashkimit të Shqipërisë dhe të Kosovës. Kjo ide ra pastaj më vonë, se Stalini pa që Tito donte ta drejtonte ky atë, bile në bisedime të zjarrta që po dalin tani, që po botohen nga arkivat ruse, i thotë: Jo, jo federatë Stalin, jo, jo federatë me Bullgarinë, dhe më vonë Shqipëria. Titoja i vuri bërrylin Dimitrovit. Mirëpo Enveri për federatën ka thënë: Ide e mirë dhe duhet punë e madhe për këtë. Kaq dhe kjo çështje ra. Por, sidoqoftë, Jugosllavia, aq më shumë që kishte edhe një lloj mbështetjeje nga Stalini dhe unë them se Enverit dy gjëra i lidhën duart – siç themi ne shqiptarët – në veprimin e tij të lirë. Menjëherë pas çlirimit, se ne morëm pushtetin, ai ishte komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë, u bë kryesor, u bë Kryeministër, ministër i Jashtëm dhe ministër i Mbrojtjes. I mbajti të tria, por i kishte duart të lidhura. E para, prej vendimit të Jaltës, që nuk mund ta kundërshtonim, dhe e dyta, lidhur me indiferencën dhe injorimin nga ana e Stalinit të Shqipërisë. Deri në vitin 1947, Shqipëria nuk kishte asnjë kontakt me Bashkimin Sovjetik, me udhëheqjen e partisë. Gjatë luftës nuk erdhi asnjë ushtar. Asnjë ushtar sovjetik nuk ka shkelur këtu. Nuk kishim asnjë lidhje me komandën atje, vetëm çfarë dëgjonim Radio Moskën, po në këtë mes edhe Radio Londrën, më shumë, çdo natë, por jo gjë tjetër.
Nëse s’do të kishte qenë kundërshtimi i Stalinit, a do të kishte këmbëngulur Tito më shumë për ta aneksuar Shqipërinë në Jugosllavi? A do të kishit rezistuar ju, qoftë dhe nga ana ushtarake, ndaj këtij veprimi? Kundërshtimi i Stalinit, prishja e marrëdhënieve në vitin 1948 mes Stalinit dhe Titos, nëse të gjitha këto s’do të kishin ndodhur dhe, nëse Tito e Stalini do të vazhdonin të ishin pjesë e Bashkimit, a do të ishte ushtruar presion i mjaftueshëm që Shqipëria t’i aneksohej Jugosllavisë? A e pengoi aneksimin e Shqipërisë kundërshtimi i Stalinit?
Unë dua të ndalem te fakti se si u acaruan marrëdhëniet tona dhe që ndryshoi krejt vlerësimi i Stalinit lidhur me Shqipërinë. Ndryshoi komplet. Pse ndodhi kjo? Jugosllavët filluan t’ia kenë Shqipërisë me shumë hile. Gjillasi ka shkuar që në 1944-n te Stalini dhe ai e pyeti: Çfarë është ky popullë Në 1946-n ka shkuar Tito dhe ai e pyeti: A e njeh Enver Hoxhën? I tha: Jo. Mirë, – tha, – ata kanë disa kundërshtime, por nuk është problem. Mirëpo, në atë kohë, në 1946-n, Stalini ishte njoftuar për manovrat dhe gjithë prapaskenat që u organizuan në Berat. Kjo është një histori tjetër tani se çfarë bënë ata në Berat, në prag të çlirimit të Shqipërisë. Erdhën këtu dy veta, Stojeviç dhe Dizareviç dhe ata morën gjoja një si mision ushtarak që erdhi shumë, shumë vonë. P.sh. anglezi kishte ardhur, ishin të parët. Por ata erdhën direkt dhe morën dhe Byronë dhe merrnin pjesë në mbledhjet e Byrosë. Organizuan edhe 4 veta nga të Byrosë kundër Enverit dhe rrëzuan tërë vijën që ishte ndjekur deri atje, me shumë kontradikta – është histori tjetër. Merreni me mend, për 2-3 ditë do vinin në Tirane, ishte çliruar edhe Tirana, qeveria ku ishte zgjedhur Enveri, të gjithë kanë thënë – edhe mendimi im është – edhe studiuesit kanë thënë – edhe Enveri – sidoqoftë kur u rishikuan këto e tregoi që Tito nuk është se donte ta rrëzonte ose ta zëvendësonte, ishte një utopi, absurditet. Ai donte ta frikësonte, ta trembte që pas kësaj ai të ishte një udhëheqës, por i përulur. Në fakt, kur ishte Tito dhe e tha këtë fjalë, kapërceu Aleksandër Rrankovic. Ky ishte ministër i Brendshëm, por ishte më i egri që ka bërë kërdinë në 68-n në Kosovë. Ai ndërhyri menjëherë dhe tha që Enver Hoxha, të gjithë anëtarët e Byrosë thonë që nuk është partiak i fortë, prandaj ne i kemi vënë Koçi Xoxen si më të vjetrin. Koçi Xoxe ishte një punëtor teneqexhi. Ai kishte një aktivitet. Jo injorant, por ishte njeri pa kulturë, po ata e vunë, se ai popullin nuk mund ta zëvëndësonte në asnjë mënyrë, por si parti këta mundoheshin. Ai ishte nga Korça, ishte ortodoks me prirje maqedonase, jo greke, se kështu janë ndarë atje, dhe vërtetohet me këto që tha Rankoviçi, se edhe Enverin kishin arritur që ta vënë nën kontroll. Kjo njihet edhe në historinë e Partisë që bëri kërdinë në inteligjencën e partisë, bile dhe disa nga shokët e Enverit ai i vrau. Enveri donte të krijonte kontakt me Stalinin dhe vetëm tani, në bazë të dokumenteve ruse, – unë – se Enveri nuk ishte më, mora vesh që Enveri i ka bërë një letër Stalinit në 1946-n dhe i ka thënë se në të gjithë tentativat që po bën Jugosllavia ne kemi nevojë për ndihmën tuaj. Por, thotë se ne duhet të trajtohemi si vend i pavarur dhe i flet për tërë Beratin, çfarë ishte bërë atje, si mendonte ai për këtë çështje. Kështu, kur i thotë Tito: Jo, do të rregullohet kjo punë. Po Beratië – thotë Stalini. Pra kishte vajtur fjala te Berati. Dhe kjo del tani nga dokumentet. Pra filloi interesimi dhe filloi të dyshojë Stalini, thonë studiuesit. Dhe nuk i interesonte e donte ta ndalonte këtë ambicie të jugosllavëve ndaj Shqipërisë. Unë kam një fakt tjetër pastaj, që Nako Spiro, që ishte një nga anëtarët më aktivë që në luftë, si të thuash i dyti a i treti pas vrasjes së Qemalit në bashkëpunim me Enverin, kanë pasë qenë në bashkëpunim shumë të mirë gjatë luftës, por pas luftës si duket ai kishte ca pakënaqësira lidhur me personin e tij, që e vlerësonte shumë më lart. Në Berat ai bëri një gabim fatal. Ai i bëri një letër të shkruar në italisht me anë të Dizajereviçit, që ishte i rinisë, ia dorëzoi Titos kundër Enver Hoxhës, duke shfaqur pikëpamje për shokun e tij, por fshehurazi. Dhe kjo është një gjë e dënueshme, sigurisht. As Enveri, as unë, nuk e kemi ditur këtë gjë. Kur u ngrit çështja e akuzës ndaj jugosllavëve dhe ia përdorën këtë si “shpata e Demokleut” dhe kur ato e deklaruan, ky kishte ndryshuar pozicion, se e kuptoi kush ishin dhe u lidh prapë me Enverin. Ky, meqë nuk kishte familje, vinte dhe hante bashkë me ne. Bënim si drekë pune bashkë. Unë isha prezent dhe po ju them se aty planifikonin si të lidhemi me Bashkimin Sovjetik dhe aty u vendos, meqë ky ishte kryetar i një shoqate shqiptaro-sovjetike, unë isha nënkryetare. Më 1 maj të 1945-ës shkuam në Moskë dhe ai u ngarkua që të shkonte në aparatin e Komitetit Qendror të Bashkimit Sovjetik, ku të bënte një kërkesë për një vizitë të Enver Hoxhës dhe të delegacionit të Partisë Komuniste në Moskë. Ai nga ky takim erdhi shumë i tronditur. Siç e morëm vesh, nuk takoi asnjë nga sekretarët, por e pritën atje në Drejtorinë e Jashtme. Megjithatë, Enveri shkoi në Beograd diku në korrik-gusht të 1946-s. Vizita e parë e Enver Hoxhës në Beograd si delegacion qeveritar dhe atje u nënshkruan shumë marrëveshje për këtë miqësi, që ishin shumë të rrezikshme: për doganat, për valutën, për shoqëri të përbashkëta etj., deri në çështje të ushtrisë. Enveri pastaj aty ngriti çështjen e Kosovës me Titon. Kokë më kokë, vetëm, dhe i tha si do bëhet çështja e Kosovës, se Kosova na përket. Tito i tha që është e vërtetë që Kosova ju përket, por ne nuk e bëjmë dot tani këtë hap. Nuk jam duke e cituar fjalë për fjalë, por kjo ishte në thelb, sepse këtë nuk do ta lejonte Serbia, dhe kjo do të na krijonte problem. Mirëpo para kësaj vizite dhe që dihej se ai do të shtronte çështjen e Kosovës dhe u fol për nënshkrimin e marrëveshjeve që e bënin Shqipërinë shumë të varur. Ky është dokument që ka folur me ambasadorin. Dhe tani dokumentet dalin që ambasadorët e çdo vendi, qoftë Laurentievi në Beograd, qoftë ky në Tiranë, bënin raportet e këtyre bisedimeve. Kështu që Stalinit i kishte shkuar ky raport para se të shkonte Tito atje. Natyrisht, ia ngriti Titos një çikë këtë çështje dhe dukej se situata po precipitonte. Pas kësaj erdhi menjëherë vizita e Enverit në Moskë, dhe shkoi Enveri bashkë me të në korrik të ’47-s. Pas kësaj Tito u aktivizua aq shumë, saqë për çështjet ekonomike bënin plane. Ata i thoshin tanëve se nuk duhet ta konsideroni Shqipërinë, është pjesë e Jugosllavisë, haptazi. Ajo qe pika e fundit e gotës së ujit. Dhe pastaj qe vendimi i tyre për të çuar dy divizione në Shqipëri, sepse kishte plasur lufta civile në Greqi dhe gjoja për të mbrojtur Shqipërinë. Tito këtë e bëri pa marrë aprovimin e Stalinit dhe bile një leje jo direkte të Enverit. Enveri dyshoi dhe më pas Stalini i tha stop kësaj çështjeje. Ky ishte fundi, që edhe Stalini kuptoi se Tito po merrte një rrugë tjetër. Më pas erdhën letrat e Molotovit dhe Stalinit lidhur me Jugosllavinë, sepse nuk u interesonte ky veprim pavarësie i Titos. Kjo i prishte dhe politikën Stalinit, qoftë lidhur me Greqinë dhe marrëdhëniet që kishte me aleatët, ende ishte kjo fryma e aleatëve. Mund të them që edhe Shqipëria, Partia Komuniste, dhe Enveri vetë, ka ndikuar te Stalini ose ka ndihmuar Stalinin që të kuptojë. Fakt është që Stalini e priti pesë herë, jo në Moskë. Në Moskë ka shkuar shumë herë, por me Stalinin është takuar pesë herë, edhe takime kokë më kokë: ai, Stalini dhe përkthyesit tanë. Stalinit i interesonte të merrte vesh. Ai kishte burime të tjera, pa diskutim, por një herë e pyeti shumë në hollësi lidhur me popullin shqiptar: si rrjedh, nga ka ardhurë Njeri që kishte interesa shumë për gjuhën, kulturën, zakonet etj. Sidomos ai u informua mirë lidhur me Jugosllavinë, në thellësi lidhur edhe me Greqinë.
Pak më parë, ju përmendët Kosovën. Pas vitit 1948, prishjes së marrëdhënieve mes Bashkimit Sovjetik dhe Jugosllavisë dhe më pas mes Shqipërisë e Jugosllavisë. Cila ishte politika që ndoqi Tirana lidhur me çështjen e Kosovës dhe me atë të territoreve jugosllave, ku pjesa më e madhe e popullsisë ishte shqiptareë Ishte kjo një politikë e vërtetë? Shumë persona shprehen se ajo e la pas dore çështjen kombëtare. Si do ta përshkruanit ju atë periudhë?
Kur u prishëm me Jugosllavinë, Enveri i bëri një letër Stalinit, ku i propozonte se çfarë duhej të bënim tani për të rrëzuar Titon dhe thoshte që ta ndërmarrë këtë gjë Kosova, d.m.th. forcat në Kosovë, apo duhet që të presim ta bëjmë të gjithë bashkë, me gjithë popujt e tjerë, popujt e Jugosllavisë. Përgjigjja e Stalinit ishte: Në asnjë mënyrë nuk duhet të ndërmerret një gjë e tillë, pra një kryengritje e armatosur për të arritur këtë gjë. Tha që këtu duhet të kemi shumë kujdes në vazhdimin e politikës. Këtu unë përfitoj të bëj një karakteristikë tjetër të Enverit, që në shumë çështje, – mirë që në këtë ai e kuptoi që ishte shumë i avancuar dhe mendonte se mund të arrihej kjo, – por qoftë në këtë rast, qoftë edhe në raste të tjera si në atë të Greqisë, ka pasur shumë kujdes në ekulibrin politik lidhur me shtetin. Nuk është e rastit që Enveri la pozicionet e tij si Kryeministër dhe të tjerat dhe u bë vetëm Sekretar i Partisë dhe mua personalisht nuk më ka ardhur mirë. Në qoftë se do të ishte në pozicion shtetëror qoftë President – megjithëse dhe të huajt Zoti President i thoshin gjithnjë – ai nuk mund ta bënte këtë luftë kundër titizmit dhe që e bënte si luftë ideologjike. Në këtë mënyrë mbronte Kosovën, d.m.th. i tregonte Kosovës që unë nuk jam me Titon. Tito është trockist. Pra lufta ideologjike ishte veshur me një interes tjetër në thelb, ndaj dhe këtë Enveri mund ta bënte në pozitat e partisë, nuk mund ta bënte nga pozitat e Kryeministrit. Kështu, marrëdhëniet shtetërore me Jugosllavinë vazhduan. Nga ana tjetër, pra nga ana e Jugosllavisë pas 1948-s, ikën Dapçeviç, disa të tjerë, Hebrang, pra u krijuan grupet kundër Titos. Nga Mali i Zi – Jadapçeviç ishte malazez, dy vëllezër ishin – erdhën këtu të krijonin parti komuniste, por që të vepronin nga Shqipëria kundër titizmit, kundër Titos. Enveri e quante shumë të rrezikshme këtë se mund të konsiderohej si provokacion dhe i kërkoi Bashkimit Sovjetik që të bënte diçka, se nuk na interesonte një gjë e tillë dhe ata shkuan në Rumani. Që andej vijuan punën e tyre, që ne nuk e ndoqëm. Lidhur me Kosovën vazhdoi kjo propaganda indirekte. Ishim shumë të kujdesshëm. Ishte një periudhë pak e rënë, si të thuash. U ruheshim provokacioneve të tanëve, që iknin andej, sepse i aktivizonte Tito në radio kundër Shqipërisë, por dhe të tjerë që iknin si antititistë. Ne nuk e dinim çfarë ishin ata. Këtu ka luajtur rol shumë të keq edhe Ministria e Brendshme, e cila doli që ishte e lidhur me ta dhe si të thuash kjo punë nuk ishte shumë e qartë. Këtu ka pasur edhe gjëra jo të pëlqyeshme. Tjetër gjë pastaj kur ndryshoi. Erdhi 1968-ta, p.sh. sulmi i Çekosllovakisë. Teoria e Brezhnjevit, e sovranitetit të kufizuar, ku Shqipëria e ndjeu veten të zbuluar. Megjithëse kishim dalë nga Traktati i Varshavës, por kishim frikë se mos në bazë të kësaj teorie të sulmohej edhe Shqipëria, ndaj dhe filloi ajo faza e politikës diplomatike – direkt me Titon. Për Titon, Enveri nuk ka lënë gjë pa i thënë e pa e cilësuar me emra, por këtu filloi mesazhet me anën e ambasdorëve të caktuar dhe i tha Titos se në qoftë se trupat sovjetike kalojnë nga Kosova për të sulmuar Shqipërinë, cili do të ishte qëndrimi i tij? Tito iu përgjigj në moment që sovjetikët nuk shkelin dot asnjë pëllëmbë tokë jugosllave, nuk do ta lejojmë. Pas kësaj jo vetëm ato marrëveshjet kulturale, por erdhi Kushtetuta jugosllave e 1974-s. Enveri atëherë kosovarëve iu tha se tani, natyrisht ata nuk fituan gjithçka, por fituan një lloj autonomie, se duhet të shfrytëzonin Kushtetutën. Në bazë të kësaj filluan shkëmbimet e Shqipërisë me Kosovën, me profesorët tanë në universitete, u bë një gjendje krejt ndryshe si të thuash, që e ndien shumë edhe kosovarët, edhe ne. Kur vinin njerëz, Enveri i takonte dhe i pyeste lidhur me gjendjen. Pra ishte një periudhë e mirë. Krahas kësaj, janë disa fakte të tjera indirekte, p.sh., vinin personalitete të shquara kosovare, patriotë me emër atje në Kosovë, nganjëherë shokë që ishin më revolucionarë. Duraku ishte babai i një heroi kosovar dhe e pyet Enverin: si të bëjmë, a mund ta shpallim Kosovën Republikëë Duam të shpallim Kosovën republikë. Po mirë, i tha Enveri, si do ta priste Jugosllavia këtë gjë, si e keni gjykuar, por për mendimin tim dy republika shqiptare sikur nuk shkon, megjithatë ju mund të bëni si të doni. Pra nuk u jepte direktiva, i linte të vendosnin vetë. Dhe në vitin 1981, kur u ngrit rinia dhe kërkonte Kosovën Republikë, Enveri, megjithëse në atë periudhë ka qenë mjaft i sëmurë, menjëherë vendosi – se u gjakos rinia, më shumë se 200 veta u vranë atje – dhe tha: Ne jemi me rininë. Po, Kosova Republikë.
A pati bisedime në vitin 1981 për ndonjë ndërhyrje ushtarake nga ana e Shqipërisë në emër të protestave të popullit kosovar, i cili kërkonte statusin e republikës? E thënë ndryshe, a mund të përshkallëzohej situata në vitin 1981?
Jo. Madje këtu ka një problem që ka mbetur i paqartë, sipas mendimit tim, se janë disa gjëra që kanë dalë pas vdekjes së Enverit. Unë nuk e shpreh dot si e mendonte ai, por konkretisht: E para është pak e çuditshme se si Enver Hoxha nuk kishte dijeni që po ndodhte diçka në Kosovë, jo vetëm kur po përgatitej, por edhe kur plasi. Ai, meqë kish kaluar një krizë, shkuam në Vlorë për pushime, në prill, kur ndodhën ngjarjet, dhe mori në telefon Mehmet Shehu. Natyrisht, zbrita unë poshtë dhe fola. Mehmet Shehu më foli me një zë jo të natyrshëm të tij, ngadalë e ngadalë: Ka ngjarë diçka në Kosovë. Atje kanë plasur demonstrata. Madje një delegacion pedagogësh që kishim atje kishte mbetur i izoluar, mezi kishin marrë leje për të dalë në Kukës. Shkoj shpejt dhe ia them Enverit këtë. Enveri në moment thirri makinat dhe tha të kthehemi në Tiranë. Dhe u kthyem. Tani unë dhe tri ditë të tëra, menjëherë shkoj, jo në shtëpi, por atje ku mblidheshin këta, se kishim një si klub ne, jo zyrë, se ishte pasdreke në mbrëmje, në shtëpinë e partisë thuhej. Mblodhi Byronë atje dhe tha: Çfarë është kjoë Dhe u mobilizuam natë dhe ditë, u shkruajtën tre artikuj mbështetës që kanë mbetur në histori. Nuk kanë firmën e Enverit, por janë pothuaj të shkruara nga Enveri dhe ky mobilizim ishte aq i madh, sa në përfundim të kësaj, në maj, ata thoshin që e kemi nxitur ne këtë lëvizje. Ne e mohuam këtë, dhe pastaj ai pësoi krizën më të rëndë të zemrës nga lodhja e madhe. Tani, meqë janë botuar këto dhe diskutohen shumë gjëra – atëherë një gjë thoshte Enveri, që po sikur të jenë dorëzuar planet operativeë Në vitin 1981 kish ndodhur dhe ajo çështja e Mehmet Shehut, pas vetëvrasjes së tij, pra po sikur të jenë dorëzuar planet operative, siç thoshin ataë Kështu që unë e vë tani pikëpyetjen se si ishte e mundur që Enver Hoxha nuk ishte në dijeni se çfarë po behej andej, kush e ndiqte këtë çështjeë Të mos dinte Ministria e Brendshmeë! Ne dinim edhe mizat që fluturonin lart, ose nuk hynte dot njeri atje, dhe të mos dish që diçka po ndodhte atje dhe të mos e dinte Enver Hoxhaë Unë isha në korent dhe dija çdo gjë që i thuhej atij dhe do ta merrja vesh sidomos në një gjë të tillë që ishte dhe publike, nuk ishte një gjë tepër sekrete. Pra, nëse ka pasur ndërhyrje nga Shqipëria për diçka, ka qenë nga grupi agjenturor që i interesonte, që ishin në shërbim, Kadri Azbiu sidomos, se Mehmet Shehu ka qenë një çikë më ndryshe. Kadri Azbiu i tha: “Ke mbaruar ti, vrit veten”. Pra ministri i Brendshëm nuk raportoi, them unë. Ka një gjë tjetër pastaj, – kurse për këtë si përgatitje të përgjithshme kanë dalë këto në shesh tashmë, – njëherë e pyeta Enverin se sa jemi ne të përgatiturë Më ka thënë ca gjëra. Jemi për kaq vjet deri te buka, ushqimi. Këto ishin masa strategjike që u morën në rast se do të sulmohej Shqipëria, ose do të krijohej një gjendje e tillë në Jugosllavi, në tërësinë e saj. Shqipëria duhet të ishte e para. Në fakt, kur u hapën armët u pa që kjo ishte e vërtetë. Nuk është e vërtetë një gjë tjetër dhe këtë po e them publikisht – është thënë nga dikush, nga ushtarakë, ose të tjerë, lidhur me Traktatin e Varshavës, – dikush nga këta të partisë, kush ishte atëherë, i paska propozuar Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut që ne jemi gati t’ju ndihmojmë ju edhe lidhur me çështjen e Kosovës, nëqoftëse ju ktheheni në Traktatin e Varshavës. Unë nuk mund të besoj se mund të pranoheshin gjëra të tilla.
Dua t’ju pyes për ndarjen e Shqipërisë nga Bashkimi Sovjetik pas vdekjes së Stalinit. A e shtyu Nikita Hrushovi Tiranën të bashkohej me Titonë A ishin ata një shtysë për krijimin e një konfederatë të re, apo për një bashkëpunim të ri mes Tiranës dhe Beogradit? Dhe cili ishte reagimi i Enver Hoxhës ndaj këtyre presioneve, apo ndaj këtyre ndikimeve nga Moska? Përpara ndarjes me Bashkimin Sovjetik, kur Nikita Hrushovi donte të rindërtonte marrëdhënien me Jugosllavinë, a u shty Shqipëria të krijonte një marrëdhënie të re me Titon dhe cila ishte përgjigjja e Enver Hoxhës? Bëhet fjalë mes viteve ’56 dhe ’61…
Pas ardhjes se Hrushovit në pushtet, marrëdhëniet Shqipëri-Bashkimi Sovjetik ndryshuan krejtësisht. Sepse, siç e dini, Hrushovi ndryshoi gjithë vijën politike të Bashkimit Sovjetik, afrimin me Titon, rehabilitimi i Titos, nga dënimi që i ishte bërë dhe jo vetëm lidhur me Jugosllavinë. Ai kërkoi nga të gjitha partitë e demokracive popullore që të rehabilitonin të gjithë ata që kishin dënuar, që ishin agjentë të Jugosllavisë. Erdhi dhe Kongresi i 20-të. Jo në raport, por në Kongres filloi një presion, një ndërhyrje e paparë ndaj partive komuniste. Ndërsa të tjerët nuk patën shumë probleme, se qenë dakord me këtë ndryshim vije. U arrit deri në konflikt, siç ishin ngjarjet e Hungarisë, por edhe në vende të tjera, ku paqësore, ku me luftë i pranuan këto ndryshime, këto rehabilitime të Rajkut, në Bullgari tjetri, pra që të koordinonin orët me Hrushovin, pra për të qenë dakord. Kurse Shqipëria nuk mund ta bënte, nuk pranoi. Këtu ka qenë një vështirësi, ka manovruar Enveri shumë që edhe të pranonte Kongresin e 20-të në përgjithësi, por nuk donte dhe nuk pranoi që të dënonte direkt Stalinin, se e gjykonim ndryshe. Konkretisht, në Kongresin e 20-të ishte i ftuar edhe Enveri. U bë pjesa e parë, që nuk kishte raportin, kam qenë edhe unë. Isha me gratë, me bashkëshortet e tyre dhe në një krah kisha gruan e Molotovit, në një krah atë të Hrushovit. Kjo e Molotovit ishte shumë e trishtuar, as mori pjesë te përshendetjet, se në fakt, siç u mor vesh menjëherë pas Kongresit të 20-të, Molotovi ishte në fatkeqesi dhe u pushua. Pastaj u bë raporti, dhe në raport nuk asistuam, të paktën ne, por unë di që edhe grupet e tjera, e bëri brenda për brenda. Ky raport iu nda të gjithë kryetarëve të partive komuniste që ishin prezentë në Moskë dhe atë natë Enveri diçka lexonte. Nuk erdhi për të fjetur. Iku në hotel, ku ndodheshim, ishte bashkë me Mehmet Shehun. Ishin jashtëzakonisht të preokupuar se aty ishte i gjithë demaskimi i krimeve të Bashkimit Sovjetik. Këtu ishte tërë problemi për ne, tërë vështirësia, se ne kishim bërë propagandë për Bashkimin Sovjetik dhe në Shqipëri Stalini admirohej për arsye që lidheshin me kohën e luftës, megjithëse, siç thashë, as kishim ardhur në Bashkimin Sovjetik, as kishim pasur ndonjë kontakt, por vetë lufta, trimëria që u tregua atje. Dhe ky ishte një problem. Problem tjetër, si parti, ishte pastaj që ne nuk mund të pranonim rehabilitimin e Koçi Xoxes në asnjë mënyrë, se ishte shumë e faktuar që ai ishte agjent i jugosllavëve dhe kish bërë shumë të këqija në Shqipëri edhe ndaj njerëzve që i kish përsektuar. Në një konferencë që u mbaj në ’56-n në Shqipëri, njihet si Konferenca e Tiranës, para Kongresit të Partisë, – aty morën guximin një pjesë e delegatëve të përgatitur për të nxitur agjenturën – ambasada direkt – u zbulua pastaj Ambasada Jugosllave që ishte në bashkëpunim edhe me agjentët e Hrushovit. Në Kongres morën pjesë delegatë që kishin studiuar në Bashkimin Sovjetik dhe kishin një simpati të veçantë për Bashkimin Sovjetik. Ata pranuan në veten e tyre vendimet e këtij kongresi. Ata kërkuan që të rehabilitonin. Nuk kërkuan për Koçi Xoxen, por për dy të tjerë që kanë qenë anëtarë të Byrosë Politike. Kështu lëvizi dhe në Shqipëri dhe, në fakt, kur kjo dështoi me ndërhyrjen e Enverit, se i hapi kartat para konferencës, tha: Pa ngrihu ti. Çfarë bëje ti me filanin në makinëë Pse kështuë Pse ashtuë Dhe u duk që kjo ishte diçka e organizuar. Kjo e shqetësoi Titon, i cili për herë të parë në një fjalim kërkoi që të rrëzohej Enveri. I bëri thirrje popullit shqiptar që ai duhet të rrëzohet. Kurse Hrushovi ndoqi një rrugë tjetër, të pajtimit, të lajkave, sepse kishte interesa krejt të veçanta për Shqipërinë si vend strategjik. Kishte planet e tij lidhur me ngritjen e bazave të flotës së nëndetëseve për të zotëruar të tërë Mesdheun dhe për të krijuar një bazë të raketave. Unë kam qenë prezente kur erdhi Hrushovi këtu, çfarë foli në praninë tonë me Malinovskin. Në Vlorë i tha: Ç’na duhet Gjermania neve, për raketat? Shiko çfarë është këtu. E ke në pëllëmbë të dorës Mesdheun. Ose kur ishte në Butrint, i tha Enverit prapë të bëjmë këtu dhe e kemi në dorë Greqinë me këtë. Kjo gjë e revoltoi Enverin, prandaj i përgjigjem pyetjes suaj që precipitoi gjendja lidhur me sjelljet e Hrushovit ndaj Shqipërisë, por ky ishte kulmi që e vendoste Shqipërinë në një pozitë të vështirë. Ai, në fakt, bazat i ngriti këtu, por erdhi një ditë pastaj që këto na i përdori kundër nesh, kur ne mbajtëm qendrim në mbledhjen e përgjithshme të partive komuniste në Moskë. Por kjo ishte ajo vendosmëria e Enverit. Me rreziqet që kishim, i tha: Po të duash merri, por fillon luftën. Sazani u mobilizua dhe pastaj ai vendosi të pranonte që katër t’i mbanim ne, katër t’i merrte. Kështu që ne u ndamë nga Bashkimi Sovjetik. Megjithëse u bashkuam me Kinën, do të them se pse, por kinezët në Mbledhjen e Moskës ishin të lëkundur.
Përpara se të flasim për Kinën, dua t’ju bëj një pyetje. Pas ndarjes me Bashkimin Sovjetik, në ’61-shin, a duhej që Uashingtoni të ishte drejtuar më shumë nga Shqipëria? A kishte mundësi për njëfarë bashkëpunimi mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë në atë kohë? Cili do të ishte reagimi i Tiranës ndaj një sjelljeje të tillë?
Unë mund të them se këtu në Shqipëri kjo ndarje me Bashkimin Sovjetik u prit mirë, se populli ynë ishte patriot dhe ndjeu se ka diçka që po rrezikonte pavarësinë e Shqipërisë, prandaj nuk diskutohet, unanimisht mbështetën partinë e Enverit. Në mesin e intelektualëve pati diskutime që atëherë nuk u thanë haptazi, por më vonë, kur u përmbys gjendja, kanë kritikuar Enverin dhe partinë se në këtë moment shumë të përshtatshëm të ndarjes me Bashkimin Sovjetik, të mos kërkonim një aleat aq larg sa çishte Kina dhe si Kina, por ishte rasti që ne të lidheshim me Perëndimin dhe të kërkonim ndihmë. Kjo është ngritur në diskutim kur Enveri nuk ishte më, por e kam përballuar unë dhe shpreh mendimin tim personal në këtë drejtim. Kur ishim ne atëherë, partia jonë dhe Enveri bëmë tentativa në këtë drejtim, po Perëndimi nuk donte që ta prishte me Bashkimin Sovjetik për Shqipërinë. Tentativa kish bërë më parë, bile thuhet bëri provë me Shqipërinë me atë komplotin e anglezëve, pra ç’do të bënte Bashkimi Sovjetik nëse ata do të ndërhynin në Shqipëri. E gjithë ajo histori, dështuan ato që bëri, dhe vetë Blair më vonë tha se ne kemi dështuar me Shqipërinë, me agjenturën tonë. Pra, në debatet që janë bërë në këtë drejtim, unë jam përgjigjur që Perëndimi duhet të bënte, – dhe në fakt nuk bëri sa duhet, – dhe nuk e mbështeti këtë guxim të të voglit me të madhin, që bëri Enveri në Mbledhjen e Moskës, që demaskoi Hrushovin. Nuk bëri zhurmë shtypi perëndimor dhe ndihmat, p.sh. u bënë disa tentativa nga biznemenë francez, erdhën 30 – 40 veta më zhurmë të madhe. Me sa di unë, nga ana e Shteteve të Bashkuara, më shumë ngrinin çështje jo për të ndihmuar, por më shumë të zgjidheshin disa probleme që kishin mbetur pa u zgjidhur, si të pronave. Por natyrisht, edhe të marrëdhënieve. Kurse çështja kryesore që ne u lidhëm me Kinën, sikur edhe t’i kishim përmirësuar marrëdhëniet në drejtim të Perëndimit, nuk ishte thjesht ideologjike. Bashkimi Sovjetik në 15 vjet na ndihmoi dhe ishte periudha kur edhe vetë ishte i dobët, kur edhe Shtetet e Bashkuara e kanë ndihmuar Bashkimin Sovjetik pas daljes nga lufta, se doli më i dërrmuar se sa aleatët. Por, si do të bënte Shqipëria tashmë me planet që kishte lidhur me industrializimin e mëtejshëm, me modernizimin e mëtejshëm të bujqësisë, lidhur përgjithësisht me ngritjen e nivelit ekonomik të venditë Vetëm një vend si Kina mund të jepte aq sa na dha. Dhe në fakt, në 18 vjet, se aq zgjati, na ka dhënë më tepër, jo vetëm se zgjati tre vjet më shumë, na ka dhënë shumë më tepër sesa Bashkimi Sovjetik. Kur ai nuk ishte në gjendje t’i plotësonte vetë këto që kërkonim. P.sh. kërkuam Azotikun, se e kishim të vështirë për plehrat kimike, e bleu në Francë Kina, e bleu me valutën e saj dhe na e dha. Pra kishte lehtësira të tilla dhe, në fakt, në këtë periudhë Shqipëria bëri atë industrializimin e fuqishëm me hidrocentralet dhe me të gjitha objektet industriale që i duheshin për një zhvillim të tillë. Po them edhe diçka për të qeshur lidhur me këtë temë. Thonë: pse nuk u lidh? Por që të lidhej Enveri duhej të bëhej si Titoja dhe do të ishte shumë mirë që Enveri të ishte bërë, të ndryshonte vijën – me ironi kjo – se dhe për mua do ishte mirë, se do të shihja, do shëtisja, siç shëtiti Titoja me atë anijen e tij dhe me lopën nga pas. Kish një lopë ai që e përdorte. Dhe maharaxhait e Indisë do më kishin mbushur mua me diamantë etj. Këtë e kam bërë edhe një çikë nga revoltimi, se thoshin se Enveri mbajti këtë qendrim në Moskë, se ishte në rrezik pushteti i tij. Këtë e kanë ngritur vazhdimisht. Kjo më revolton mua shumë. Ai në asnjë rast që ka marrë këto vendime, nuk ka parë interesin personal. Çfarë fitoi, çfarë na la neve? Tjetër gjë që personi i tij ishte i lidhur me çështjet e vendit. Çfarë na la neve? Ja, në këtë dhomë na la. As kjo dhoma nuk është imja, madje. Letra na ka lënë, dokumente, asnjë shtëpi, asnjë gjë. Kjo më revolton, ai e ndiente për detyrë, përgjegjësi, dhe arsyeja që ne u lidhëm me Kinën ishte kjo. Pastaj ndryshoi edhe politika e Kinës, vizita e Niksonit dhe kthesa e politikës së Kinës. Prapë nuk është çështja këtu që ne kritikuam Kinën, se pse me vizitën e Niksonit ndryshoi politikën. Jo, ne prapë ngrinim ato çështje ideologjike, jo imperializmi amerikan etj., që kishte folur Kina vetë, se Enveri ka thënë edhe këtë ama, që Kina, udhëheqja kineze, nuk ka një politikë të jashtme të caktuar, është e lëkundur në politikën e jashtme. Me shumë lëkundje, aq sa tha në një moment që ne të bëjmë një OKB të veçantë. Ishte në një moment që ishim prishur me Bashkimin Sovjetik edhe ne si Shqipëri. Çfarë politike është kjo, që ti bën aleancë me japonezët lidhur me një shtet që fundi ke interesa që të jesh në marrëdhënie të mira edhe në shumë gjëra të tjeraë Vetëm një gjë është, që në politikën tonë të jashtme, Bashkimi Sovjetik na pengonte shumë. P.sh. në OKB nuk mund të merrnim qendrime për shumë gjëra që diskutoheshin atje. Ne kishim mendime të ndryshme, p.sh. probleme të tilla si Qiproja, fjala vjen, që duhet të mbështesnim Greqinë apo Turqinë, dhe këtu prapë them se si manovronte Enveri në këto raste, që bisedonte dhe me grekët për ekulibër dhe i thoshte si mendoj unë për këtë gjë, edhe me turqit. Që nga Undra p.sh., pse nuk morëm ndihma nga Undra ne. Bashkimi Sovjetik kishte këtë politikë, jo dhe jo. Kina nuk ndërhynte në qëndrimet tona, pastaj kur u prishëm me Bashkimin Sovjetik, ne mbajtëm qendrim të hapur në OKB për shumë gjëra dhe u bënte shumë përshtypje këtyre vendeve të Afrikës. Në Ministrinë e Jashtme duhet të jenë vandak radiogramet që vërtetojnë se çfarë thoshin ato: lum si juve që jeni krejt të pavarur, sepse ne nuk mundemi të jemi të tillë. Etj. Dhe në çështjen e Niksonit, ishte prapë çështja e Kosovës, se në atë ndryshim politike që u bë hoqën dorë nga Shqipëria, që e donin një fanar në qendër të Europës. Na dhanë një radio të fuqishme që dëgjohej në të gjitha vendet e Amerikës Latine. Më vonë, siç kam dëgjuar tani, që duan të bëjnë një bazë aviacioni këtu, e kanë në Turqi një kështu, por që ta bëjnë këtu lidhur me Europën dhe pastaj më tutje në lidhje me pjesën tjetër atlantike, por e kishin me këto vendet e Afrikës, të vendeve të Botës së Tretë, të asaj teorisë së madhe të Botës së Tretë që ja si e trajtojmë ne një vend të vogël si Shqipëria. Në këtë periudhë nuk ishte më ai marksizmi i ngushtë dhe këto prishje, gjoja me Bashkimin Sovjetik, krijuan atë aleancën Rumani-Jugosllavi dhe neve na propozonin që të hyjmë në këtë aleancë dhe të mos prisnim më, se filluan të mos na çojnë më armatime ose dhe ndihma të tjera. Thoshin se ne jemi keq për vete, kemi Vietnamin për të mbështetur dhe nuk ju mbështesim dot si më parë dhe për armatimet i merrni këtu në Jugosllavi. Kishte fabrika Jugosllavia, nga ajo anë ishte e përparuar, prandaj bëni pjesë në këtë treshe. Kjo ishte një përmbysje komplet që nuk na interesonte fare, sepse këtu çështja e Kosovës pastaj duhej të shuhej. Dhe këtu vinin Sajfudini, Hou Feni, që nuk merrnin vesh fare nga politika, dhe thoshin “ju jeni si buza me dhëmbët”, pra nga ato parullat e famshme kineze, prandaj ju duhet të bashkëpunoni. Nuk jemi prishur ne me Kinën, Kina ndërpreu marrëdhëniet, filloi të mos i pranonte ato që thoshte, që më bëj ti mua kritikë, ishte parulla e ditës, Çdo delegacion që shkonte, thoshte: çfarë kritike ke? Por merrte inat pastaj. Mori inat me letrën që Enveri i bëri për Niksonin, që e dërgoi me dy shokët e tij, Hysni Kapon dhe Ramiz Alinë, dhe që bënë atë vijën e Magelanit për të shkuar në Kinë, në detin Indian, se ishte shumë gjë sekrete. Duhej të kaloje nga Bashkimi Sovjetik për të shkuar në Kinë, që nuk na interesonte, dhe këtej nga Perëndimi me avionë duhet të kaloje në disa vende. Ishte ajo periudha që nuk na interesonte, dhe bënë një rrugë të gjatë, desh mbetën atje madje. Por ishte çështja e Kosovës…
Po kaloj te periudha e aleancës me Kinën, siç e thatë. Bëhet fjalë për 16-17 vjet. A pati një ndikim nga politikat më radikale, nga Revolucioni i madh Kulturor Proletar në Kinë? A pati ai një ndikim në Shqipëri? Dëgjojmë shpesh se në pjesën e dytë të viteve ’60 pati një radikalizim në Shqipëri. Cili ishte ndikimi kinez dhe cili ishte qëllimi i disa prej këtyre politikave? Cila ishte influenca e Kinës në disa politika ideologjike?
Mund të them që lidhur me këtë është folur shumë dhe shumë na kanë akuzuar që ne u bëmë me Kinën me Revolucionin Kulturor etj. Nuk është e vërtetë. Gjithë ato marrëzitë që u bënë në Kinë me artistët, me duart që u prenë, që u penguan, ju i dini këto, ne nuk i pranuam. Tani se bënë një dacibao, se merrte iniciativën një ndërmarrje, një fabrikë ose një shkollë, këto u bënë, por nuk ishte kjo esenca tepër negative e vetë Revolucionit kinez në Kinë. Unë kam lexuar një libër shumë interesant që e ka botuar një kineze. Ka ardhur dhe këtu, bile me Hollyday është lidhur ajo. Erdhi se donte të interesohej se ç’mund t’i jepja unë për Mao Ce Dunin, se do bënte një libër dhe ato gjëra as që mund të na shkojnë nëpër mend. Konkretisht, ne, Chou En- Lai na dërgoi – se atëherë merrej me librin e kuq – një sasi të tij dhe është pak qesharake ta thuash, njerëzit e morën se kishte celefonin të mirë dhe vunë ato teserat e tyre aty brenda. Libri nuk u shpërnda, me urdhër nuk u shpërnda. Tjetër Chou En – Lai i dha edhe Enverit kur ishte për vizitë këtu. Për Chou En – Lain po them një konsideracion të Enverit dhe timin në këto dy vizita. Unë e kam njohur edhe gjatë një vizite në Kinë ku kam qenë si deputete, dhe Enveri e konsideronte. Ai ishte në fakt udhëheqësi më i përgatitur, më i mençur ose që manovronte dhe korrigjonte qoftë ato gjëra të Mao Ce Dunit dhe të tjera, dhe ishte shumë i përgatitur dhe shumë i zgjuar. Ne i kemi qarë hallin nga një pikëpamje, nga tundja e librit të kuq të Maos, që shkoi deri te sulmi i Ambasadës Angleze. Kështu, ai ishte një udhëheqës që e donte Kinën dhe që natyrisht e mbrojti me tërë zgjuarësinë e tij. Mao kishte meritat e tij dhe Enveri e ka thënë që në ’72-shin, ne u ndamë në ’78-n, ai ka shkruar në ditar, se janë botuar tre-katër libra vetëm për Kinën, se si ditar politik i jashtëm janë 14 vëllime që u botuan, por që në ’72-shin filloi kritikat lidhur me Mao Ce Dunin, lidhur me tre botët, lidhur me Bashkimin Sovjetik, lidhur me neve, lëkundjet e tyre. Ne u prishëm me Bashkimin Sovjetik, ata prapë kishin shpresa, derisa vendosi që t’i ngrinte edhe në Kongres këto dhe kjo s’u pëlqeu atyre. P.sh., tri botët – teoria e Maos. U sulmua teoria e Maos dhe ishte gjë e madhe, nuk mund ta përtypnin. Po ku është sot teoria e Maosë Është shkrirë, nuk qendronte. Pra, këtu janë bërë gjëra të vogla, por të mëdha jo.
Teksa flasim për disa nga ndryshimet radikale në Shqipëri në fundin e viteve ’60-të, në vitin 1968 Shqipëria u deklarua vendi i parë ateist në botë. Mund ta shpjegoni arsyen që fshihej pas kësaj politike?
Në popullin tonë nuk pati mbështetje Kina. Krejt ndryshe me sovjetikët, gjeti një afërsi shpirtërore, me kinezët nuk mundi ta bënte këtë. Kinezët ishin këtu se erdhën shumë në industri, në gjëra të tjera, por ata ishin shumë të ftohtë, rrinin shumë të bashkuar. Shqiptarët janë më ekspansivë. Politika ishte ashtu. Është kritikuar Shqipëria në izolim, por nuk ka krahasim me atë që u ishte ngulur kinezëve në marrëdhëniet me të huajt. Ata rrinin vetëm bashkë dhe kështu nuk ngjitën kinezët këtu, as politika kineze. Ne përfituam nga ndërtimet, nga të gjitha ato që u bënë, kurse Shqipëria në Kinë edhe sot ka shumë ndikim, ka mbetur e paprekur dashuria ose respekti. Konkretisht, djali im, Iliri, është inxhinier. Ka mbaruar Inxhinieri Mekanike. Punë nuk ka pasur në gjithë këto vite përmbysje. Ai tani është konsulent që përcjell biznesmenë shqiptarë që marrin porosi në Kinë dhe ata e presin me shumë dashuri atje, me ambasadën këtu dhe atje i shoqëron këta. Nga ana tjetër, qeveria e Partisë Demokratike në fillim mbajti qëndrim shumë të keq, duke e konsideruar Kinën si një vend komunist, ndaj ishin përbuzës. Por shpejt ata shkuan dhe në Tajvan, krijuan lidhje dhe atje. Por ndryshoi aq, sa këto ditë mund ta keni dëgjuar që Berisha propozoi që si gjuhë e dytë në shkollat tona të vendoset kinezçja dhe është bërë qesharak në këtë drejtim, se është një gjë e pamundur, e panevojshme që të vihet si gjuhë e dytë. Ka njerëz që interesohen. Është interesant, se është një vend që po zhvillohet dhe kulturën e të kaluarën e ka të shkëlqyer, ia vlen dhe ka njerëz që tregojnë interesim, por nuk mund t;i detyrosh të rinjtë që ta bëjnë atë gjuhë të dytë, sepse kjo nuk shkon. Por, të mbetemi te influenca. Filmat tanë p.sh., që janë bërë në kohën tonë, atje vazhdojnë t’i shfaqin sepse i konsiderojnë edukative për popullin.
Folëm për Bashkimin Sovjetik, Kinën. Le të flasim pak edhe për Shtetet e Bashkuara. Edhe pse nuk kishte një marrëdhënie formale, cili ishte ndikimi amerikan në Shqipëri? Ndikimi amerikan në Shqipëri gjatë viteve ’70-’80, deri te ndryshimet e viteve ’90. Për shembull, cili ishte roli i “Zërit të Amerikës”ë Si perceptohej ai nga partia? Le të flasim pak për marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara gjatë regjimit komunist dhe pas vdekjes së Enver Hoxhës. Si do ta përshkruanit atë periudhë për sa i përket ndikimit amerikan?
Po ndalem që në fillim lidhur me marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara. Unë mendoj, dhe kështu është e vërteta e përgjithshme, që miqësia më e përhapur, që ligjet më të mira të popullit tonë, në vendin e parë e kanë Shtetet e Bashkuara, historikisht. E para, sepse për Shqipërinë, në gjendjen e varfërisë së saj, papunësisë së saj, prapambetjes, Shtetet e Bashkuara ishin toka e premtuar. Kanë ikur emigrantë, disa integroheshin atje, dihet kjo. Kanë krijuar ato shoqatat e tyre, Fan Noli, Faik Konica krijuan shtypin e tyre, shumë patriotik. Pastaj delegacione që dolën në mbrojtje të Shqipërisë. D.m.th. kjo është kryesorja. Disa nuk u ambientuan dot dhe u kthyen. Për kuriozitet mund t’ju them që në Amerikë, në atë kohë, para luftës, nga 1912-1913, shkuan edhe babai i Enverit bashkë me djalin e madh. Babai punoi në një fabrikë tekstilesh, pa mjeshtri, duke mbledhur gjëra dhe nuk rezistoi dot, nuk e përballoi dot dhe u kthye. Është për të qeshur se Enveri thoshte që më ka sjellë një xhaketë alla-amerikane me katrore, të trashë, dhe një stilograf të trashë. Kaq mundi të sjellë, kurse djali ndenji atje në një fabrikë hekuri më duket. Mirëpo ai u sëmur dhe nga mosha 28-30 vjeç vdiq. Kurse ajo që vlerësohet lart në rrethin politik është mbrojtja që i ka bërë Presidenti Uillson çështjes shqiptare, tamam në një moment që Shqipëria po copëtohej, si të thuash në mes, dhe ishte rrezik të mos mbetej as kjo Shqipëri. Enveri thoshte copë Shqipëri. Kemi për detyrë, u thoshte dhe kosovarëve – duhet të na kuptoni se detyra jonë është të mbrojmë këtë copë Shqipëri, – për Shqipërinë zyrtare e kishte fjalën. Pastaj erdhi periudha jonë dhe më duhet të them se këto marrëdhënie u ftohën. Ne, gjatë luftës – dhe me fakte kjo – Enveri ka pasur më tepër besim te misioni amerikan, megjithëse erdhi pak vonë dhe ishte i një niveli më të ulët, duke u kapur te një person që kishte origjinë shqiptare, por që politikisht punën e tij e bënte mirë si qytetar amerikan, por nuk ishte në nivelin e misionarëve anglezë, që kishin ardhur më parë dhe disa nga ata u bënë ministra pastaj, ose ishin gjeneralë, majorë, që kishin lidhje. Dhe janë shkruar në libra këto nga vetë këta përfaqësues, amerikani ose shoku i tij, dhe thoshin se Enveri kishte më besim tek ai, se atij i jepte më shumë informacione, sepse atë konsideronte lidhje me Shtetet e Bashkuara, jo me anglezët. Në fakt, anglezët e treguan edhe kur ishin këtu që ishin të dyzuar, megjithatë, nuk mundën të heqin dorë nga ndihma kundër partizanëve, sepse ishte vetë objekti kryesor i luftës së tyre për shpëtimin e Anglisë dhe Anglia vuajti shumë. Por, për amerikanët ai e dinte se u shkonte direkt departamenteve tuaja. Pastaj erdhi ftohja. Unë do të them mendimin tim, që nga të dyja palët është vepruar gabim, ose nuk ka pasur mirëkuptim, si të thuash. Pseë Unë mendoj se ishin fajtore të dyja palët, sepse duhet të ishte një mirëkuptim më i mirë. Unë përfytyroj Shqipërinë që propagandonte, që hidhte bomba të mëdha për antiimperializmin si një fëmijë, që të vërtetoj atë personalitetin e vet, rreh këmbët edhe bërtet – është e njohur kjo. Kurse Shtetet e Bashkuara, që ishin një shtet i pjekur, një burrë i pjekur pra, duhet ta kuptonte këtë. Jo, Shtetet e Bashkuara u treguan shumë kërkuese, shumë kryeneçe. Të dyja palët, në gjërat që ne i kishim vendosur përgjatë luftës, si çështja e Zogut apo të tjera. Nuk e trajtuan shumë në këtë kuptim, që ky është një vend strategjik. Dale të bëjmë atë që mendon Hrushovi apo t’ia hedhim Hrushovit. Nuk ka pasur mesazhe të këtilla, por nuk kanë munguar mesazhet, nuk kanë munguar mesazhet edhe nga Enveri. Sot po shkruajnë persona të ndryshëm që kish dërguar, duke gjetur mënyra përmes përfaqësuesve tanë në OKB, se ata krijonin mundësi bisedimesh, avancimesh, por këtu pa prekur – kjo ishte tabu për Enverin – interesat, vendimet që kish marrë Enveri për pavarësinë, që ishim komunistë, që kishim këtë pikëpamje, këtë mentalitet. Pas Bashkimit Sovjetik u bënë përpjekje, ja kështu me mesazhe, por këtu më aktive u tregua Franca, Shtetet e Bashkuara jo.
Siç përmenda edhe më parë, “Zëri i Amerikës”… Presupozohej se ai nuk pritej mirë nga partia, nga qeveria…
“Zëri i Amerikës”, po të dëgjoje programet, fliste shumë gjëra keq për Shqipërinë. Keq, shumë keq. Unë e di këtë. Atëherë ne nuk mund të kërkonim që “Zëri i Amerikës” dhe ndonjë tjetër të bënte këtë që donim ne, por programi ishte i ndërtuar i tillë. Si tani p.sh., ju vini këtu dhe bëjmë këtë intervistë. Ju e dini kush jam unë dhe unë e di kush jeni ju, unë them atë që mendoj, por atëherë kjo nuk mund të bëhej. Enveri i ka refuzuar një intervistë Sulzbergerit, gazetar i njohur amerikan. Enveri, nga ana tjetër, atë e kishte lexuar që në një darkë të Mbretit të Greqisë bashkë me këtë kishin diskutuar për ndarjen e Shqipërisë, Jugun grekët dhe Veriun serbët. Nuk mund ta pranonte një gjë të tillë. Ndoshta është mendimi im që ai duhet të kishte dalë pak më shumë ose të priste njerëz, jo Sulzbergerin. Jam dakord me këtë, por meqë gazetarët e vinin në pozitë të vështirë që të afirmohej, p.sh. të dilte me pozicion kundër Bashkimit Sovjetik, të thoshe diçka kështu. Ai këtë nuk e bënte dot dhe iritohej, pastaj edhe e bezdisnin. Pse nuk u bë Presidentë… Ai mund të bëhej President, por nuk e donte atë pozicion, thoshte do rri të merrem unë me biseda. Ai, në fakt, kishte qejf të shkruante. Ka bërë 100 libra, janë fjalime pune, në plenume, Byro, në Sekretariat, 13 janë personale. Kurse Shqipërisë nuk i ka lënë fshat pa parë. E rrahu në çdo pëllëmbë, derisa në 1973-shin erdhi kriza e parë e zemrës. Ai kishte 40 vjet me diabet, por çdo e keqe ka të mirën e vet. Ai i vuri vetes një disiplinë trajtimi të sëmundjes së tij, kushtet i kishte, natyrisht, ia përgatisnin të gjitha. Ai jetoi gjatë, por sëmundja i preku sytë edhe zemrën. Pastaj ai shkroi edhe kujtimet, 13 libra janë me kujtime, një vëllim është me Hrushovin, një vëllim është “Titizmi”, një vëllim pastaj është një libër për Greqinë që del nga ky ditari, “Dy popuj miq” etj.
Më lejoni t’ju pyes. Ju përmendët rolin e Enver Hoxhës gjatë kësaj periudhe. A ishit ju një këshilluese e afërt? A kërkonte ai këshillën tuaj për çështje të rëndësishme politike? Për çështje të brendshme dhe ndërkombëtare? Ju ishit në dijeni të gjithçkaje që ndodhte. Ju ishit e mirinformuar mbi politikën ndërkombëtare.
Sidomos për çështjet ndërkombëtare ishte tema që ne e bisedonim rregullisht. Enveri ishte dhe një person i tillë, pavarësisht akuzave që bëhen, ishte shumë reflektiv. Për të vendosur diçka ai reflektonte, por kërkonte dhe verifikim, dhe një nga personat që ai i verifikonte këto gjëra, isha unë. Ne pasdarkat i kishim tonat, se problemet familjare nuk i dinte, por këto biseda ishin të këndshme nga pikëpamja e debatit që bënim lidhur me zhvillimet në botën ndërkombëtare. Axhanset, buletinet e agjencisë tonë telegrafike i merrte Enveri dy herë në ditë, një herë në drekë dhe një herë në darkë. Ato lexoheshin nga ai, lexoheshin nga unë dhe diskutoheshin lidhur me Jugosllavinë, me Kinën, me kë të ishin. Kurse çështjet e ushtrisë dhe çështjet sekrete ishin tabu me mua, ato i trajtonte vetë. Por dhe unë isha e painteresuar për ato gjëra. Tani, lidhur me këtë qëndrim që thoni, unë kam qenë gjithmonë dakord, e pohoj. Në asnjë rast nuk kam pasur kundërshtim. Por mund t’ju them për më vonë në periudhën kur iku Enveri. Nuk kam qenë konservatore në periudhën e tranzicionit, siç më konsiderojnë – një konservatore që kam frenuar shokët. Unë nuk kam qenë asnjëherë në Byronë Politike, më kanë propozuar, po unë nuk pranova, as Enveri nuk ka qenë dakord. Kam qenë jashtë, nuk kam qenë vendimmarrëse, dhe jam akuzuar se frenoja shokët që ishin për një ndryshim. Nuk është e vërtetë. Unë kam aprovuar pjesmarrjen në Bashkimin Europian dhe kam pranuar ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë. E kam në një dokument që deri sot nuk e kam botuar dhe dua t’jua bëj të njohur. Kjo është bërë shkas që të ndahen shokë marksistë-leninistë me mua, pse unë mbështeta NATO-n, d.m.th. tradhtova vijën tonë. Konservatore unë nuk kam qenë. Tani ka një problem, se nuk dua të futem në çështje të familjes, por kjo është bërë shkak. Në periudhën e tranzicionit, që unë u ndodha shumë keq, se isha objekti kryesor i tërë goditjeve nga ana e forcave që po vinin në pushtet, që nuk ishin demokratë të vërtetë, por që ishin trashëgimtarët e kuislingëve e të gjithë atyre që ne i kishim pasur armiq gjatë luftës. Ndaj m’u desh që të mos dilja me shpatë për të mbrojtur çdo gjë, të luaja rolin që më përkiste. Nuk e bëra dot, se tërë preokupacioni im ishte të mbroja familjen. Tre fëmijë kam unë, dy djem dhe një vajzë. Kishim 7 nipër, tash jam bërë me stërnipër, kështu që unë kisha 15 veta nën mbrojtje. Duhej t’i mbroja se kërcënimet ishin të parat. Deri më sot unë nuk kam folur për këto gjëra publikisht, kështu që nuk luajta ndonjë rol kundërshtar. P.sh., një grup komunist, antifashist nga ata që e donin Enverin dhe nuk ishin pak, le të thonë këta që populli ishte kështu e deshi këtë. Populli akoma mendonte me të kaluarën, tjetër që jeta i bëri, këtu tani na kanë harruar, na kanë braktisur, por atëherë nuk ishte ashtu, dhe u ngritën ata, nga të gjitha rrethet, u mblodhën në Gjirokastër me delegacione. U njoftova që do të vinin në Tiranë të vendosnin monumentin në vendin që ishte. Të vinin ata në Tiranë dhe të vendosnin monumentin do të thoshte që në sheshin “Skëndërbej” të luftohej, si të thuash të krijohej konflikti, se do të dilnin dhe ata që e rrëzuan. Pra vetë me popullin do të krijohej një gjakderdhje. Kështu që nuk ka qenë vetëm Ramiz Alia kundër gjakderdhjes. Kam qenë edhe unë, dhe po them se kam pasur një rol edhe në gjëra që pastaj mua më kushtuan. Në çfarë pikëpamjeë Megjithëse unë isha pak e ftohur me Ramizin në atë kohë, se nuk më pëlqeu mënyra si u procedua në rrëzimin e monumentit, sidomos nga ministri i Brendshëm ose sekretari ndihmës i Ramizit. Për këtë situatë unë shkova në zyrën e Ramizit. I thashë: unë jam shoqe e vjetër, jam bashkëshorte e Enver Hoxhës. I thashë se ky grupi që po mblidhej donte të sulmonte Tiranën, kërkonte edhe dorëheqjen e tij. Unë i thashë që do të shkoj në Gjirokastër dhe t’u flas këtyre njerëzve të mi, t’i bind që kjo gjë është një aventurë, kjo krijon një gjakderdhje, nuk mund ta lejojmë që të derdhet gjak. Dhe Enveri, sikur të ishte gjallë, nuk do të lejonte që kjo të ndodhte, jo më një monument i bronztë atje. Mirëpo Ramizi tha – dhe të drejtë kishte – se kjo është një gjë shumë e rrezikshme për ty, nuk mund të udhëtosh. Jo, nuk bëhet, nuk mund të shkosh, më tha. Në të vërtetë ishte gjendja shumë e rëndë, nuk mund të bëheshin udhëtime, të ndalnin në mes të rrugës. Dhe atëherë i thashë: le të zgjedhin delegacionin dhe të vijnë në Tiranë. Epo, tha, shumë mirë. Dhe kjo u bë. U zgjodhën 50 veta nga rrethe të ndryshme, erdhën në Tiranë dhe shkova unë atëherë me Ramizin përkrah. Por mua atëherë komunistët e vërtetë, se këta ishin vullnetarë të Enverit, ata nuk e pranonin Ramizin, kërkonin dorëheqjen dhe atëherë nga ky gjest që bëra unë, se dola, fola atje në mbështetje dhe thashë se nuk është koha tani për dorëheqje – tani kë do vëmë, kujt do t’ia dorëzojmë. Atëherë mua më quajtën tradhtare. Nga një anë sulmohesha nga demokratët, dhe këta më sulmuan dhe për një kohë ashtu më trajtuan. Duke u plakur një çikë dhe duke kaluar koha, jemi pak më të zbutur. Unë nuk kam lidhje me asnjë parti, me asnjë grup, qoftë dhe këto të Partisë Komuniste. Unë jetoj tani me fëmijët.
Si do ta përshkruanit Shqipërinë gjatë 20 viteve të fundit? A është Shqipëria një vend demokratik? A është ajo një demokraci e suksesshmeë Si do ta përshkruanit sistemin tani?
Më vjen keq, por çështja për mua nuk ka shkuar përpara, por ka shkuar mbrapsht, në kuptimin që për shumicën e popullit jeta nuk është përmirësuar, por përkundrazi, është përkeqësuar. Tjetër gjë është që këta thonë se varfëria ishte në një gjendje kaq të skajshme, por nuk është ashtu. Bëhej një jetë modeste. Vitet e fundit është e vërtetë që u vendos që të bëhej ky ndryshim, u bë. Unë e kam thënë se ky tranzicion nuk besoj se ngjau nga disa fenomene, se nuk kishte qumësht, se nuk kishte, ku di unë, ndonjë gjë tjetër, por ky ishte një fenomen që ngjau në të gjithë kampin dhe ngjau për çështje jo të brendshme. Po u kthehem disa teorive të vjetra, se ndoshta sistemi ynë erdhi në një kohë më të hershme dhe kam lexuar diçka aty të Marksit, që kur mbaroi një nga vëllimet e “Kapitalit”, i shkruan Engelsit: Në qoftë se ne do të kuptohemi dhe idetë tona do të përkrahen në vendet më të përparuara të botës, Shtetet e Bashkuara, Gjermania, Anglia, Franca, ne duhet të jemi shumë të lumtur, shumë të kënaqur. Kurse thotë, nëse këto do të përkrahen nga vende të prapambetura si Rusia, India etj., kjo është një fatkeqësi e madhe që do të shkaktojë shumë dhimbje. Mua kjo më duket si një profeci gjeniale dhe them se pikërisht ndoshta ishte pak e parakohshme, por ama e them edhe që vetë këto 70 vjet të Bashkimit Sovjetik dhe 50 vjet tonat, prapë teoria e Leninit, që mund të ndërtohet komunizmi, megjithëse teorikisht te neve nuk ishte ndërtuar as socializmi i plotë, që ndanim prapë fazën e parë në dy pjesë. Madje, në një kongres, meqë Stalini kish thënë që është ngritur industria, ne ndërtuam fazën e parë, thosha: po dale, ne kemi akoma një prapambetje shumë të theksuar, jo, ne akoma socializmin nuk e kishim shijuar, jo më komunizmin. Kështu që mua kjo më ka intriguar. Mbase më tërhoqi pak edhe profesioni im i vjetër, se isha edhe drejtore për një kohë të gjatë e Institutit të Studimeve Marksiste-Leniniste. Pastaj fundi unë fantazoj tani këtu, jam mbyllur në vetminë time dhe kjo nuk i prish punë njeriu. Për të tjerat, çfarë ngjanë me familjen, janë kaq të dhimbshme dhe kaq skandaloze, sa që unë sot për sot nuk kam dashur që t’i bëj publike. Kam vuajtur shumë, kam bërë tre burgje, pesë vjet të tëra në moshën 70 e ca vjeçe, ka bërë burg djali im kot, pse shkroi një artikull për babanë e vet në një gazetë, ka vuajtur burri i vajzës sime, dhëndri. Është arkitekti më i talentuar them unë i Shqipërisë burri i vajzës sime, që ka bërë Pallatin e Kongreseve, ish-Muzeun, ose që e quajnë Piramida tani. Ai u quajt kupolë, u akuzua se bëri atentat në një supermarket. Të nesërmen doli vetë Berisha dhe e quajti kupola e terroristëve, gjoja ekzistonte “Hakmarrja për drejtësi”, kurse ky grup tani është në Zvicër dhe ka marrë të drejtën e strehimit. Kjo çështje ishte false fare dhe ky ndenji 6 muaj pa kontakt me familjen, pa avokat, i izoluar komplet. Pastaj fëmijve të tjerë, me kërcënime: vijmë të djegim shtëpinë. Unë kisha fëmijët e vegjël. Ç’të bëjë T’i hedh nga ballkoni thosha. Kështu që unë nuk u mora shumë me politikën pastaj. Nga ana tjetër, nuk më shkonte në mend që do të bëja burg. U burgosa, u çova gjer në burg në Tepelenë. Ju nuk e dini, por është pikërisht atje ku është bërë edhe lufta italo-greke, është luginë e vështirë, prandaj u mundën edhe italianët atje. Shumë e izoluar, të më largonin nga Tirana, të më largonin nga gazetarët e huaj, se vinin shumë intervista edhe në burg. Dhe ç’bënin, në burg i lejonin. Kurse unë nuk i doja. Ata thoshin jo, do t’i pranosh, se thonë pastaj që të kemi ndaluar neve, se mbanin këtë formën e demokracisë. Më detyronin që unë t’i pranoja dhe të flisja me ta. Përveç burgjeve unë sot nuk kam shtëpi. Kjo shtëpi nuk është imja, është e vajzës, se ato kanë shkuar në qytet, se dhëndrri është arkitekt dhe vajza është arkitekte, kanë punuar bashkë, krijuan kushte. Ma kanë lënë mua këtë shtëpi. Dola nga burgu se ma morën shtëpinë. Se këtu na dhanë. Këtu, e dini ju atë teorinë se të gjithë dhanë diçka dhe morën shtëpinë që u bë pasuri e tyre kur u bë ndryshimi. Mua më thanë, sa të dalësh nga burgu, por edhe sot mua shtëpi nuk më kanë dhënë. Unë marr 250 dollarë në muaj, ku përfshihen edhe 30 dollarët e veteranës së Luftës Nacionalçlirimtare. Unë kam punuar 70 vjet vetëm për emancipimin e gruas dhe nuk kam asnjë favor tjetër, 150 dollarë paguhet elektriku dhe telefoni dhe një grua, se unë kam një punëtore që vjen disa orë e më ndihmon, se unë jam e vetme, djalin e kam ngjitur këtu, rri veç, por komunikojmë…
Nuk kemi shumë kohë, ndaj do të bëj pyetjen e fundit. Të kthehemi te regjimi komunist. Cila ishte kostoja e izolimit, patëm përfitime, apo të këqija?
Tani mua më intereson që kësaj çeshtjeje t’i përgjigjem tamam. Atë që ka përfituar Shqipëria gjatë këtyre vjetëve nuk mund të krahasohet me asnjë periudhë tjetër. Ne e gjetëm Shqipërinë pa hekurudha, me pak shkolla fare të kufizuara, 90% analfabetizëm, me sëmundje endemike në zona të tëra, vetëm disa shtresa ishin të mbrojtura. Me një varfëri të madhe, jo me elektrik, por me qirinj, me pishë bile dhe të papërshkruar nga ana ekonomike, nga ana kulturore. Në tranzicion nuk mund të mohohet, e sulmojnë komunizmin, por për mua kjo është e padrejtë. Pse, ç’prish komunizmië Komunizmi shqiptar domethënë. Komunistët luftuan për këtë Shqipëri qoftë gjatë luftës, edhe pastaj në ndërtim, emancipimin e gruas, emancipimin e gjithë shoqërisë, me elektrifikimin e gjithë vendit, prandaj populli përfitoi shumë me industrinë që u ngrit, me hidrocentralet, u bë një vend europian, shkolla shqiptare dhe sot vlerësohet jashtë, dalin më mirë fëmijët tanë se sa atje, ka qenë një shkollë e fortë. Artistët tanë nuk u bënë ata artistët që kanë zënë skenat botërore sot. Sot në 20 vjet them unë është bërë shumë më pak dhe më keq më shtrembër nga ç’është bërë në 20 vitet e para tonat. Të kishim ne gjithë këto fonde që derdhen në Shqipëri sot, me të drejtë, pa të drejtë, – nuk e di, atë e shikojnë të tjerët, do shkonte para. Vetëm se ne shkonim përpara në mënyrë modeste, nga pak. Por, ama, shqiptari thotë një fjalë, që atë e nxirrnim dhe nga dhjami i pleshtit, si të thuash me një kursim të madh, me planet pesëvjeçare. Unë vazhdoj të kem admirim për planet tona pesëvjeçare. Mënyra se si krijohej dhe jepte rezultate. P.sh. këta hoqën një dimër të fortë. Ne hoqëm dimra të fortë, por çdo fshat kishte maternitetin e vet, ambulancën e vet, rezervat siguroheshin që në verë, ishte aksion, kishim një administratë shumë më të përgatitur. Gjithë ata të rinj që fola më parë që shkuan në mal. Ata u kthyen. Shteti ngriti administratën, madje shteti i ri u ngrit që gjatë luftës. Këshillat nacionalçlirimtare ishin ato që administronin fshatin, edhe luftën, dhe që u kthyen edhe në administratë. Ne u kthyem në Shqipërinë e lirë me një ushtri të ngritur, të përgatitur, të gatshme. Tani këtu është puna, që nuk është e drejtë që janë kapur këta të mundurit, them unë. Kështu i quaj dhe mundohen ta rishkruajnë historinë, po luftojnë edhe dëshmorët, edhe luftën tonë, sakrificat. Nuk duan ta zënë në gojë çfarë është bërë, këto ndryshime, jo vetëm, por ata hynë dhe i prishën varret e dëshmorëve tanë. Kur erdhi Berisha në fuqi, në fjalimin e tij të parë si President, tha se jemi bashkëfajtorë dhe bashkëvuajtës. Në qoftë se vërtet do të ndërtohej politika e këtyre politikanëve të rinj, demokratëve e kam fjalën, tjetër është edhe socialistët kanë ato të tyret, se me mua nuk kanë kontakte, as unë me ta, dhe ata kanë ndryshuar komplet, është kot që ai thotë partia e Enverit. Ja edhe tani që i kërkohet nga ndërkombëtarët që të përgjigjet për statusin e vendit kandidat, ai prapë sulmon opozitën duke e quajtur partia e Enverit, ose kryesinë e pinjollëve ose të fëmijëve të bllokmenëve, se kështu e quan edhe Edi Ramën, se ka pasur një baba të mrekullueshëm, shumë njeri i lartë. Këto janë gabime që po bëhen në kurriz të popullit. Tani jemi para 100-vjetorit të pavarësisë. 50 vjet në këto 100 vjet janë tonat. Si mund të shuhen këto si popull njëherë? Çfarë ka sakrifikuar populli, e ka bërë me gjak, me djersë, me varfëri, dakord me ato sakrificat tona, por thonë tani nuk keni qenë shumë mirë, keni qenë shumë keq, por pa borxhe. Enveri ka qenë gjirokastrit. Gjirokastritët flitet se janë shumë kursimtarë, që dhe macen e lidhin kur hanë bukë. Enveri e vuri në Kushtetutë kundër borxheve, kredive, se e pa ku mbaroi edhe Titoja. Tani këto duhet t’i njohin, si do të shkojnë në Vlorë, çfarë do të thonë për këto 50 vjetë Këto ditë është hapur një fushatë e tmerrshme, përveçse janë shkruar nja tre libra për mua njëherë, pale për Enverin. U ngrit një gazetar, bëri një biografi – e parë thotë në bazë të dokumenteve personale të Enver Hoxhës. Shkuan 7 kryeministra të vjetër e të rinj të kësaj kohe edhe të Kosovës bile, dhe promovuan këtë libër të një gazetari. Në fakt nuk promovohet libri që është bërë me dokumente false dhe ka marrë kujtimet e njerëzve që janë kundër Enver Hoxhës. Është një libër shumë i poshtër, shumë i keq. Si mund të shkojnë të tërë qeveritarët tani? Por ka disa merita dhe ai të tijat. Dakord, bëje si Mao, 7 drita dhe tre izolime. Unë i vuaj tani, kërkojnë edhe nga unë faje dhe unë tani kërkoj pendesë. Pavarësisht unë në veten time, në ndërgjegjen time këtë gjë jam në gjendje ta gjykoj, ku kemi bërë gabim dhe ku kemi bërë faj dhe sa kemi faj, por i kemi bërë jo me ndërgjegje, jo me dashje. P.sh. mund të them se unë nuk kam përgjegjësi, se më quajnë kriminele mua – edhe nga shkrimtarë të shquar, – se kam qenë gjithë ato vite anëtare e Komitetit Qendror dhe vendime janë marrë atje, por jo për njerëz të caktuar, për këtë vendimet i merrnin të tjerët. Kam qenë deputete në të gjitha legjislaturat, këto po t’i mbledhësh në 50 vjet janë qindra mijëra veta. Tani është fajtor gjithë ky popull për këto gjëra. Tani unë e ndiej që këtu ka gjëra që nuk më pëlqejnë as mua t’i dëgjoj. Unë as i kam ditur shumë gjëra. Nuk më pëlqen, më krijon trishtim, por pendesë nuk krijoj dot. Pse ata që më vranë mua gjithë shokët e shoqet, 28 mijë, nga të Komitetit Qendror vetëm unë kam mbetur, të tërë u vranë. Kush ka kërkuar falje për këta, kush ka kërkuar gjer më sot? Ata në fakt kanë ardhur, kanë zënë vend deputetë tani, pse do t’u kërkoj atyre falje, popullit po, por ai nuk më kërkon mua faj. E mohojnë popullin ata sikur nuk ekziston. Po të fillonte disi më ndryshe, por këtu është puna, është kapur ters. Çdokush që ka ardhur në fuqi, po luftojnë si e si të fitojnë atje ku janë deputetë, ministra, madje dhe ai kryetari i komunës atje ku është, të fitojnë sa të mundin tokë, favore. Me një fjalë, po e rrjepin Shqipërinë, dhe jo vetëm e shkatërruan.  Kush e bëri nga vendet e Europës Lindore këtë? Kush e bëri masakrën që u bë në Shqipëri, që ishte më e varfra, që vetëm brezaret – i quajmë neve – të detit Jon u shkatërruan, që i bëri rinia, të rejat me të rinjtë, që u dashuruan? Vinte nga mali ajo vajza për herë të parë pa det, për herë të parë u bashkua me djem. Kush ishte më bukur thoshim ne, deti apo brezaret? I shkatërruan komplet.
Faleminderit.
Edhe ju, zoti Bugajski, ju falënderoj shumë për mundësinë që më dhatë të shpreh mendimin tim. Kjo është një ndihmë e madhe për mua dhe familjen time, është një kënaqësi, është njëkohësisht një shprehje e vërtetë që në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku ju jeni një qytetar i nderuar i saj, ç’do të thotë demokraci që pranoni të bëni një bisedë të hapur me mua, dhe unë ju kam ndjerë juve sikur jam takuar me një mik që e njoh pa asnjë rezervë, e bëra këtë me kënaqësi të madhe.

 

Ju faleminderit.

NGA: JANUSZ BUGAJSKI

PËRGJIGJU

Ju lutemi shkruani komentin tuaj
Ju lutem vendosni emrin tuaj ketu